Чем мне запомнился Крым

Бывать в Крыму, который в последнее время в связи с происшедшими изменениями в общественно-политической жизни приковывает к себе большое внимание, приходилось многим. Автору этих строк, можно сказать, повезло посетить этот удивительный, богатый, как и наш Болгар, историей край несколько раз. Впечатлениями об этом он делится с нашими читателями.
Последний раз я побывал в Крыму несколько лет назад, когда был приглашён для участия в Международной нумизматической конференции. Надо заметить, я с удовольствием принял это приглашение. Во-первых, там были заявлены доклады по малоисследованным периодам булгарской нумизматики. Во-вторых, в истории Среднего Поволжья и Крыма много общего, включая архитектурные и эпиграфические памятники. Отдельные казанские ханы были родом из Крыма, а некоторые из них поочередно правили то Казанью, то Крымом.
Средневековая история Крыма, как и Среднего Поволжья, разделяется на два периода. Если в XIII–IV веках главным городом полуострова был Старый Крым (Солхат), то в XV веке эту роль стал играть Бахчисарай. И здесь история тоже как бы перекликается, ведь административный центр Среднего Поволжья был когда-то перенесён из Болгара в Казань.
В Бахчисарае мне хотелось непременно ещё раз взглянуть на Ханское кладбище. Ни в Болгаре, ни в Казани таковые не сохранились. В Крыму же есть кладбище ханов, которое включено в список объектов туристического показа.
Добраться до Крыма тогда было нетрудно. Мы почти трое суток ехали в полупустом плацкартном вагоне. После кавказских событий я ждал усиления проверок при пересечении российско-украинской границы. К счастью, этого не было. Заполнение карточки и проверка паспорта не заняли и пяти минут, а осмотр багажа вообще не проводился.
На следующее утро после прибытия с товарищем из Омска отправились знакомиться с городом. Главной достопримечательностью Бахчисарая, конечно же, является Ханский дворец. По историческим сведениям, у крымских ханов было шесть дворцов. К сожалению, на сегодняшний день сохранился только один – в Бахчисарае.
В пределах нынешней территории города было несколько древних поселений. Где находилась резиденция первого хана Крыма Хаджи-Гирея, доподлинно неизвестно. Его сын Менгли-Гирей в начале ХVI столетия заложил дворец у подножия Кырк-Ер, в пригороде Бахчисарая Салачик. От этого дворца остались лишь краткое описание и великолепный портал, сделанный руками венецианского архитектора Алоиза Ламберти. Портал был перенесён в новый дворец, тем самым он спасся от уничтожения. Алозио, или Фрязин новый, оставил глубокий след и в русской архитектуре. Он построил в России 11 церквей, великолепный собор Архангела Михаила в Кремле и соорудил портал кремлёвского Благовещенского собора.
Сегодня Салачик возрождается. Уже отреставрированы и получили свою первозданную красоту Зинджирлы – медресе и дюрбе, построенные над могилой Хаджи-Гирея в 1500–1501 годы.
Великолепный Ханский дворец у человека, не знакомого с историей Крыма, в первую очередь ассоциируется с воспетым Пушкиным фонтаном слёз. По легендам, фонтан и мавзолей Диляры-Бикэч представляется как Тадж-Махал на крымский лад. Версию этой легенды поэт услышал ещё в Петербурге от С.С.Киселёвой (урождённой Потоцкой). Эту легендарную девушку считали христианкой по имени Динара Хионис из Салоника. Она отправилась морем в Кафу к дяде, но буря прибила судно к Очакову, и местный паша отвёз девушку к престарелому крымскому хану. Крым-Гирей долго добивался её любви, но девушка осталась чужда и непреклонна. Она погибла во цвете лет. Жители Крыма и Бахчисарая называли эту девушку Марией Потоцкой.

Но действительность была немного другой, во всяком случае, хана нельзя было назвать стариком (когда он умер, Крым-Гирею был всего 51 год). А титул Диляры–Бикяч означает старшую жену хана (не по возрасту, а по значимости), которая отвечала за ведение хозяйства ханского дворца. Старшая жена занималась и благотворительностью, выделяла средства на строительство мечетей. Об этом говорит то, что на фронтоне мечети есть её имя. А красивая легенда существует сама по себе, обрастая всё новыми подробностями.

Ханский дворец состоит из нескольких отдельных строений: мечети Хан-Джами, зала Дивана (совета и суда), малой дворцовой мечети, гарема с Соколиной башней, конюшен, бассейнового садика, бани Сары-Гюзель. Большое место занимает Ханское кладбище с мавзолеями. К сожалению, от ХVI века сохранились лишь Диванхана, Большая и Малая мечети и т.д. Многие строения погибли в пожаре 1736 года. В 1783–1787 годы в связи с посещением Бахчисарая Екатериной II Ханский дворец был восстановлен по сохранившимся чертежам. К слову сказать, после этого Бахчисарай посетили почти все цари и великие князья, известные художники, поэты. В честь прибытия императрицы перед дворцом была установлена так называемая Екатерининская верста с надписью «лета 1787 года».

Сегодня большинство помещений дворца реставрировано и приспособлено для музейного показа. Не так давно Ханская мечеть стала отвечать своему первоначальному назначению. Очередь — за баней Сары-Гюзель. Согласно надписи на фронтоне баня Жёлтая красавица (именно так переводится с татарского Сары-Гюзель) была построена в 1532 году при хане Сахиб-Гирее. Первоначально это была городская баня, включённая позднее в дворцовый комплекс. Прототипом её служили турецкие бани, вобравшие в себя лучшие традиции римских и византийских. Мощное квадратное здание было перекрыто одним большим и несколькими малыми куполами, в которых устроены фигурные отверстия для освещения. К бане примыкали крытые дворики с фонтанами. Обогревалась она сложной системой отопления под полом и в стенах. Горячая и холодная вода поступала в моечные отделения по свинцовым трубам. Вода подводилась к пристенным фигурным раковинам, высеченным из камня. Точно такие же бани были в Древнем Болгаре: Белая палата, Ханская баня, Красная палата… На Болгарском городище археологами выявлены остатки шести бань. Все они не выдержали испытания временем, последней рухнула в 60-ые годы ХIХ столетия Белая палата. Крымская же баня служила своему прямому предназначению вплоть до 1927 года. Будет ли она восстановлена как действующая баня, покажет будущее.

Наиболее древний из мавзолеев Бахчисарая Иске-дюрбе построен по классической схеме портально-купольных мавзолеев: кубическое основание переходит на восьмигранный барабан, на котором возведён килевидный купол. Сильно выступающий портал примыкает к мавзолею с востока. Ещё один подобный мавзолей, относящийся к концу ХIV– началу ХV веков, построен над могилой Бей-Юде-Султан. Эти мавзолеи — типичные памятники золотоордынской культуры. Кстати, к таковым относятся все булгарские мавзолеи.

Чуть позднее под влиянием сельджукской архитектуры типы крымских мавзолеев изменились. В основании они стали восьмигранными. Дюрбе (мавзолей) дочери Тохтамыш-хана Джанике-ханум (1437 год) ещё сохраняет свой портал. А у мавзолея Девлет-Гирея (вторая половина ХVI века) и последующих ханов порталы отсутствуют. Только мавзолей Мингли-Гирея имеет форму открытой беседки-ротонды.

Такой скрупулезный осмотр мавзолеев и мазаров преследовал одну цель – обнаружение последнего пристанища казанского хана Сахиб-Гирея и Нурсултан, матери трёх казанских ханов – Сахиб-Гирея, Абдуллатифа и Мухаммадэмина. С первым было проще. Известно, что Сахиб-Гирей был убит в расцвете сил во время дворцового переворота в 1551 году. Вместе с ним были убиты шесть его сыновей и двое внуков. Он был похоронен в мавзолее своего деда Хаджи-Гирея в Салачике. К сожалению, его эпитафия не сохранилась.

Что касается Нурсултан, то известно только, что смерть её наступила около 1523 года. На Ханском кладбище сохранилось одиннадцать эпитафий женщин ханского рода, но среди них имя Нурсултан отсутствует.

Нурсултан оставила заметный след в истории Казани, Крыма и России в целом. Молодая знатная красавица, ногайская княжна, была выдана замуж за казанского хана Халила. Однако её счастье была недолгим: муж, с которым они не успели ещё завести ребёнка, умер.

Правителем Казани стал брат покойного, хан Ибрагим, который взял Нурсултан в жены. Во втором браке она стала матерью двух сыновей – Мухаммадэмина и Абдуллатифа. Но в 1479 году Ибрагим умер, и она осталась без мужа с детьми десяти и четырёх лет.

В то время в Казани усилилась борьба между промосковской и восточной партиями. Промосковская партия хотела видеть ханом Казани её старшего сына Мухаммадэмина. Однако победила восточная партия, и ханом стал сын Ибрагима от другой жены – Али. Нурсултан пришлось покинуть Казань. Мухаммадэмин был оставлен на попечение великого князя Ивана III, который дал мальчику богатый удел – Каширу. Сама же она отправилась в Крым, где у хана Мингли-Гирея служили два её брата. Хан был очарован гостьей. Он не только женился на ней, но и дал ей ранг старшей супруги. От Мингли-Гирея она родила ещё двух мальчиков, двух будущих ханов. В Крыму она жила спокойно, без потрясений, вела частую дружескую переписку с Иваном III.

В это время её старший сын Мухаммадэмин стал ханом Казани, позднее его свергли и снова возвели на престол. А повзрослевшего Абдуллатифа пригласили в Москву. Исполнилось худшее предчувствие матери, что найдутся силы, которые постараются поссорить братьев и сколотить политический капитал на их вражде. Иван III, сняв Мухаммадэмина с казанского престола, поставил на его место Абдуллатифа.

Взойдя на престол, Абдуллатиф не оправдал надежд Москвы. Воспитанный в ханском дворе Крыма, он начал проводить независимую и очень жёсткую политику по отношению к Москве. Под воздействием политики Казани письма Ивана III к Нурсултан становятся сухими, ограничиваются рекомендациями содействия союзу двух государств.

В 1502 году Москва свергла Абдуллатифа, и он под стражей был отправлен в ссылку. Только благодаря вмешательству крымского хана Абдуллатиф был освобождён. Более 30 лет Нурсултан не видела своего старшего сына. Наконец в 1510 году ей удалось несколько месяцев погостить у сыновей в Казани и Москве. Вместе с ней был её младший сын Сахиб-Гирей. А самый младший Мухаммад-Гирей вскоре стал ханом в Крыму. Это была её последняя встреча со старшими сыновьями. В 1517 году казанский хан Мухаммадэмин серьёзно заболел. Стали поговаривать об Абдуллатифе как о его преемнике, но вдруг он скоропостижно скончался. Это вряд ли было случайным – непокорного и независимого Абдуллатифа в Москве не любили. Через год умер и Мухаммадэмин.

Нурсултан, всю жизнь проводившая в ожидании сыновей, получила вести об их смерти. Яркая и в чём-то трагическая судьба Нурсултан сравнима с другой, не менее трагической судьбой легендарной казанской царицы Сююмбике, кстати, тоже ногайской княжны.

И, конечно, мы не могли не побывать в крепости Чуфут-Кале. Её история в основном разделяется на три периода: аланский, татарский и караимский. Основанная в VI веке, крепость первоначально носила название Фуллы и находилась под влиянием Византии. В период Хазарского каганата под властью хазар она меняет свое название на Кырк-Ер. После схода хазар с исторической арены сложилось Аланское княжество с преимущественно христианским населением, центром в Кырк–Ере. В 1299 году крепость была разрушена золотоордынским эмиром Ногаем и стала частью огромной золотоордынской империи. В ХV веке Кырк-Ер на короткое время становится столицей Крымского ханства. После переноса столицы в Бахчисарай туда переезжают хан со свитой, а за ним почти все мусульмане. Но крепость продолжает использоваться как склад оружия и как тюрьма. И крепость снова меняет свое название на Чуфут-Кале, то есть Иудейская крепость. Караимы становятся единственными её обитателями. Быт караимов, одежда, пища, положение женщины в обществе не отличаются от татарского, а язык их тюркский, входит в кыпчакскую группу.

Большинство учёных высказывают мнение о хазарском происхождение караимов. Однако еврейские учёные караимов считают евреями с некоторой примесью татар, переселившихся из Ирана, Бухары и Северного Кавказа в XIII–XIV в.в. Такой уникальный исторический город во второй половине ХIХ века опустеет. Часть караимов окажется в Литве. С караимами связан сохранившийся Тракайский замок. Отдельные представители интеллигенции, например А.С.Фиркович, продолжали оставаться в городе до конца своих дней. Они были похоронены в Йосафатовой долине. Такое название она получила по аналогии с одноимённой долиной в окрестностях Иерусалима, где имеется древнее кладбище и где, по преданиям, состоится последний Страшный суд.
Бродя по пустынным улицам мёртвого города, я представил Болгар ХVI–ХVII веков. Это тот период, когда его прежние жители, татары, уже ушли, а будущие хозяева, русские, ещё не пришли. Сколько же там было минаретов, медресе, мавзолеев, бань, которые мы сегодня называем памятниками! Ведь Болгар в десятки раз больше, чем Чуфут-Кале, и имел прекрасные условия для жизни людей...
Чуфут–Кале опустел, но не был заброшен, а приобрёл значение общенациональной усыпальницы. Захоронение здесь считалось почётным, сюда везли покойников из других мест.
С большим интересом и с некоторой завистью в ходе конференции мы заслушали сообщение о найденном кладе монет из Чуфут-Кале. В нём было 30 золотых и 4256 серебряных монет. Такие находки случаются крайне редко. Клад, что немаловажно, был найден во время археологических работ и полностью передан в музей.
Много интересного подарила мне та последняя поездка в Крым, с которым у нас много общего. К тому же теперь Бахчисарайский район считается побратимом Татарстана. Наверное, там произошло немало изменений, и, может быть, мне ещё воочию убедиться в этом. Так что, до новых встреч, Крым! Соңгы вакытларда иҗтимагый-сәяси тормышында зур вакыйгалар булган Кырымда ел саен ял итеп, истәлекле урыннарын карап кайткан кешеләр бездә дә аз түгелдер. Әлеге язманың авторына да, безнең Болгар кебек, бай тарихлы гаҗәеп бу җирләрдә берничә тапкыр булырга туры килә. Бүген ул укучыларыбызга монда алган тәэсирләре турында сөйли.
Соңгы тапкыр мин Кырымга моннан берничә ел элек Халыкара нумизматлар конференциядә катнашу өчен бардым. Беренчедән, конференциядә Болгар нумизматикасының бик аз өйрәнелгән чорлары кертелгән булса, икенчедән, Урта Идел һәм Кырым тарихында архитектура һәм эпиграфик һәйкәлләр буенча уртак яклар күп. Кайбер Казан ханнары тумышлары белән Кырымнан булалар, ә кайберләре исә бер-бер артлы я Казан белән, я Кырым белән идарә итәләр.

Урта гасырлар Кырым тарихы, Урта Идел кебек, ике чорга бүленә. Әгәр дә 13-14 гасырларда ярымутрауның баш шәһәре Иске Кырым (Солхат) булса, 15 гасырда башкала Бакчасарайга күчә. Монда да тарих кабатлана, бездә дә бит административ үзәк кайчандыр Урта Иделдәге Болгардан Казанга күчә.

Бакчасарайга барган саен минем Ханнар зиратына керми калганым юк. Безнең Болгарда да, Казанда да мондый урын сакланмаган. Ә Кырымда Ханнар зираты туристларга күрсәтү объкты исемлегенә кертелгән...
Кырымга баруы кыен булмады. Ярымбуш плацкарт вагонда өч тәүлеккә якын бардым. Кавказдагы вакыйгалардан соң, мин Россия-Украина чиген үткәндә бик нык тикшерерләр дип уйлаган идем. Бәхеткә, биш минут эчендә карточка тутырдым һәм паспортны гына карадылар да, багажны тикшереп тә тормадылар.

Икенче көнне Омскидан килгән иптәш белән шәһәрне карарга чыгып киттек. Әлбәттә, Бакчасарайның иң истәлекле урыны – Хан сарае. Тарихи мәгълүматларга караганда, Кырым ханнарының шундый алты Сарайлары булган. Ни кызганыч, хәзерге вакытта шуның берсе генә сакланган.

Хәзерге шәһәр территориясендә берничә борынгы авыл урыны сакланган. Кырымның беренче ханы Хаҗи Гәрәйнең резиденциясе дә нәкъ менә шушында була. Аның улы Миңле Гәрәй 16 гасыр башында Бакчасарай янындагы Салачыкта Кырык Җир тау битендә бик матур Сарай төзеттерә. Хәзер аның Венеция архитекторы Алоизо Ламберти тарафыннан төзелгән гаҗәеп матур порталы гына калган. Бу порталны яңа Сарайга күчерәләр һәм шуны белән юкка чыгудан саклап калалар. Алоизо рус архитектурасында тирән эз калдырган кеше. Ул Россиядә 11 чиркәү төзетә, Мәскәү Кремлендә Архангел Михаил соборын салдыра һәм шушында ук Благовещение соборы порталын эшләтә.

Хәзер Салачык яңарыш чоры кичерә. 1500-1501 елларда Хаҗи Гәрәй кабере өстендә төзелгән мәдрәсә һәм төрбә – Зинҗирле элеккеге матурлыгы белән реставрацияләнгән.

Кырым тарихын белмәгән кеше гаҗәеп матур Хан сараен беренче чиратта Пушкинның күз яшьләре фонтаны турындагы шигыре аша күз алдына китерә торгандыр. Риваятьләргә караганда, фонтан һәм Диләрә Бикәч мавзолее Кырымның Тадж Махалы була. Бу риваятьне бөек шагыйрь Петербургта С.С.Киселевадан (Потоцкая) ишетә. Бу легендар кызны Салоникада туган Динара исемле христианка дип уйлаганнар. Ул диңгездән Кафага абыйсы янына килергә чыга, ләкин давыл көймәне Очаковога чыгара һәм җирле паша кызны бик карт Кырым ханына китереп бирә. Кырым Гәрәй никадәр генә аның мәхәббәтен яуларга тырышса да, кыз риза булмый. Ул бик яшьли үлә. Кырым һәм Бакчасарай халкы аны Мария Потоцкая дип йөртә.

Ләкин чынбарлык бераз башкачарак була. Ханны бик карт дип әйтеп булмый (Кырым Гәрәй 51 яшьтә үлә). Ә Диләрә Бикәч титулы ханның өлкән хатынына бирелә (яшь буенча түгел, дәрәҗәсе буенча), ул Хан сараенда хуҗалыкны алып бару өчен җавап бирә. Өлкән хатын хәйрия эше белән дә шөгыльләнә, мәчетләр төзү өчен акча бирә. Мәчетның өске өлешендә сакланып калган аның исеме шул хакта сөйли. Ә риваятьләр матур төсмер алып, халык телендә яши бирә.

Хан сарае аерым-аерым берничә бинадан тора: Җәми Хан мәчете, Диван залы (киңәш һәм суды залы), кече сарай мәчете, Сокол башнясы белән гарем, конюшня, бассейн бакчасы, Сары Гүзәл мунчасы. Мавзолейлары белән Хан зираты зур урын алып тора. Ни кызганыч, 16 гасырдан Диванханә, Зур һәм кечкеннә мәчет, Алевиза порталы гына сакланып калган. Башка биналар 1736 елдагы янгын вакытында юкка чыга. 1783–1787 елларда Бакчасарайга Екатерина Икенче килер алдыннан сакланып калган сызымнар буенча Хан сараен торгызалар. Моннан соң бөтен патшалар, бөек кенәзләр, танылган рәссамнар, шагыйрьләр Бакчасарайда булалар. Әби патша килү хөрмәтенә Сарай алдына “1787 елның җәе” дигән истәлек билгесе ясап куялар.

Хәзерге вакытта Сарайның барлык биналары реставрацияләнгән һәм күрсәтер өчен җайлаганнар. Күптән түгел Хан мәчете үзенең беренче максатын үти башлаган, ул хәзер гыйбадәт кылу урыны. Чиратта – Сары Гүзәл мунчасы. Фронтонындагы язуына караганда, бу бина 1532 елда, Сәхиб Гәрәй хан идарә иткән чорда төзелә. Ул башта шәһәр мунчасы була, соңрак аны Сарай комплексына кушалар. Аны иң яхшы Рим һәм Византия традицияләрен үз эчендә алган төрек мунчаларына охшатып төзиләр. Туры почмаклы мәһабәт бинаның өсте бер зур һәм берничә кечерәк гөмбәздән тора һәм шунда ук яктылык өчен тәрәзәләр уелган. Мунча каршында фонтаннары белән өсте ябулы ишек алды. Идән астына һәм стеналарга мунчаны җылыту өчен катлаулы система эшләнә.

Юына торган урыннарга кургаш торбалар аша, стенага беркетелгән таштан эшләнгән фигуралы раковиналарга кайнар һәм салкын су килеп тора. Безнең борынгы Болгардагы Ак пулат, Кызыл пулат, Ханнар мунчасы да нәкъ шулай эшләнгән була... Болгар археологлары алты мунча нигезен таптылар. Алар вакыт сынауларын җиңә алмады, соңгы мунча – Ак пулат бинасы 19 гасырның 60нчы елларында җимерелә. Ә Кырымдагы мунча 1927 елга кадәр эшләп килә һәм ул кабат эшли торган хәлгә китереп реставрацияләнерме, моны киләчәк үзе күрсәтер.

Бакчасарайдагы иң борынгы Иске төрбә мавзолее классик төстә: портал–гөмбәзле мавзолей итеп төзелгән: аскы ягы түгәрәк формада, ул сигез кырлы барабанга күчә, өсте киль рәвешендәге гөмбәз белән капланган. Мавзолейның нык чыгып торган порталы көнчыгыш якта эшләнгән. 14 -15 гасырларга караган шундый ук мавзолей Бей-Юде-Солтан каберенә куелган. Бу мавзолейлар барысы да Алтын Урда культурасы һәйкәлләре кебек эшләнгән. Болгар мавзолейлары да нәкъ шундый ук.

Бераз соңрак, сельджук архитектурасы тәэсирендә, Кырым төрбәләрен үзгәртеп, нигезен сигез кырлы итеп төзи башлыйлар. Туктамыш ханның кызы Җаникә (1437 ел) төрбәсе әле дә үзенең порталын саклый. Ә менә Дәүләт-Гәрәй төрбәсенең (XVI гасырның икенче яртысы) һәм аннан соңгы ханнарның порталлары күренми. Бары тик Миңле Гәрәй төрбәсе генә ачык өсле утыргыч-ротонда рәвешендә.

Төрбә һәм мазарларны җентекләп карап йөрүнең максаты бер генә иде – Казан ханы Сәхиб Гәрәйнең һәм Казанның өч ханы – Сәхиб Гәрәй, Абделлатыйф һәм Мөхәммәдәмин әниләре Нурсолтанның күмелгән урынын табу. Беренче ханга килгәндә, Сәхиб Гәрәйне гомеренең чәчәк аткан елларында, 1551 елда хан сараендагы переворот барышында үтерәләр. Шулай ук аның алты улын һәм ике оныгын да үтерәләр. Аны Салачыктагы бабасы Хаҗи Гәрәй төрбәсендә җирлиләр. Ни кызганыч, аның эпитафиясе сакланмаган.

Нурсолтанга килгәндә исә, аның 1523 елда үтерелүе турында гына билгеле. Хан зиратында хан нәселеннән булган унбер хатын-кызның эпитафиясе сакланган. Әмма алар арасында Нурсолтан исеме күренми.
Нурсолтан Казан, Кырым һәм гомумән, Россия тарихында сизелерлек эз калдырган. Чибәр, танылган нугай княжнасын Казан ханы Хәлилгә кияүгә бирәләр. Әмма бәхетне бик аз татып калган ул, бала табарга да өлгерми, ире үлә.
Казан белән мәрхүмнең туганы Ибраһим хан идарә итә башлый. Ул Нурсолтанны үзенә хатынлыкка ала. Икенче никахтан Нурсолтанның ике улы – Мөхәммәдәмин белән Абделлатыйф туа. Тик 1479 елда Ибраһим үлә, Нурсолтан ун һәм дүрт яшьлек ике улы белән ялгыз кала.

Ул чорда Казанда Мәскәү яклы һәм көнчыгыш партияләр арасында көрәш көчәя. Мәскәү партиясе Казан ханы итеп Нурсолтанның олы улы Мөхәммәдәминне күрергә тели. Әмма көнчыгыш партиясе җиңә, хан итеп Ибраһимның башка хатыннан туган улы – Алины билгелиләр. Нурсолтанга Казаннан китәргә туры килә. Мөхәммәдәминне Бөек кенәз Иван III кулына тапшыралар. Ул малайга бай җирләр – Кашираны бирә. Нурсолтан исә Кырымга китеп бара, биредә Миңле Гәрәй ханда аның ике туганы хезмәт иткән булган. Хан Нурсолтанга беренче күрүдә үк гашыйк була. Ул аңарга өйләнә һәм өлкән хатыны дәрәҗәсе дә бирә. Нурсолтанның Миңле Гәрәйдән тагын ике улы, булачак ханнар туа. Кырымда ул тыныч гомер кичерә, Иван III белән дусларча хат та алыша.

Бу вакытта аның олы улы Мөхәммәдәмин Казан ханы итеп билгеләнә, бераз идарә иткәннән соң аны төшерәләр һәм күп тә үтми яңадан тәхеткә утырталар. Ә менә бераз үсә төшкән Абделлатыйфны Мәскәүгә чакыралар.
Әниләре Нурсолтанның, ике бертуганны үзара ызгыштырып, шуннан оста файдаланып калырга тырышучылар табылачак, дигән шөбһәле уйлары чынга аша. Иван III Мөхәммәдәминне Казан ханы тәхетеннән төшерә һәм аның урынына Абделлатыйфны билгели. Тик ни хикмәт, тәхеткә утыргач та, Абделлатыйф Мәскәүнең өметен акламый. Кырымдагы хан сараенда тәрбияләнгән бу кеше Мәскәүгә карата бәйсез һәм бик кырыс сәясәт алып бара башлый.
Казан сәясәте тәэсирендә, Иван IIIнең Нурсолтанга язган хатлары танымаслык булып үзгәрә, ике дәүләт арасындагы союзга ничек тә булса ярдәм итәргә кирәк, дигән тәкъдимнәргә генә кайтып кала.

1502 елда Мәскәү Абделлатыйфны тәхетеннән алып ташлый, аны көчле сак белән сөргенгә җибәрәләр. Бары тик Кырым ханы булышлыгы белән генә Абделлатыйфны азат итәләр. Нурсолтан 30 елдан артык үзенең олы улын күрергә тилмереп яши. Ниһаять, 1510 елда аңа Казанда һәм Мәскәүдә яшәүче уллары янында берничә ай кунакта булырга туры килә. Нурсолтан үзе белән кайчандыр Казан ханы булган улы Сәхиб Гәрәйне дә алып бара. Нурсолтанның иң кече улы Мөхәммәт Гәрәй бераздан Кырым ханы булып китә. Бу ананың олы уллары белән соңгы очрашуы була, дип тә әйтергә мөмкин. 1517 елда Казан ханы Мөхәммәдәмин каты авырый башлый. Тәхеткә Абделлатыйф килергә тиеш, дигән сүзләр йөри. Әмма ул кинәт үлә. Моны очраклы үлем дип булмый – бәйсез һәм үзсүзле Абделлатыйфны Мәскәүдә яратмыйлар. Бер елдан соң Мөхәммәдәмин дә үлә.

Гомер буе улларын көткән Нурсолтанга бу хәбәрне ишетү җиңел булмагандыр. Нурсолтанның фаҗигале язмышы Казанның икенче бер ханбикәсе — Сөембикә язмышынан бер ягы белән дә аерылмый.

Әлбәттә инде, без Чуфут Кала крепостенда да булдык. Аның тарихы өч чорга: алан, татар һәм караим чорларына бүленә. VI гасырда төзелгән әлеге крепость баштарак Фулла дип аталган һәм Византия тәэсире астында булган. Хазар каганаты чорында хазарларның басымы белән аның исеме Кырк-Ер дип үзгәртелә. Хазарлар тарихи аренадан төшеп калганнан соң Алан кенәзлеге оеша. Халкы башлыча христиан кешеләреннән торган, үзәге исә Кырк-Ерда урнашкан. 1299 елда крепостьны Алтын Урда әмире Нугай гаскәрләре җимерә һәм ул зур Алтын Урда империясенең бер өлеше булып санала. ХV гасырда Кырк-Ер бик аз вакытка гына булса да Кырым ханлыгының башкаласы да булып ала. Башкаланы Бакчасарайга күчергәннән соң бирегә үзенең яраннары белән хан, алар артыннан бөтен мөселманнар да күченә. Әмма крепостьны корал склады яки төрмә итеп файдалануны дәвам итәләр.
Бераздан крепость яңадан Чуфут Кала дип йөртелә башлый. Моны икенче төрле Иудей крепосте, дип тә әйтергә була. Биредә бары тик караимнәр генә яши. Караимнәрнең тормышы, киемнәре, ашаган ризыклары, хатын-кызның җәмгыятьтә тоткан урыны татарныкыннан бер ягы белән дә аерылмый. Төрки телдә сөйләшәләр, кыпчаклар төркеменә керәләр.

Күпчелек галимнәр караимнар хазарлардан килеп чыккан, дигән фикерне алга сөрә. Әмма еврей галимнәре караимнәрне Иран, Бохара һәм Төньяк Кавказдан XIII-XIV гасырларда күченеп килгән еврейлар, дип саныйлар. Кызыгы шунда, бу еврейларда күпмедер күләмдә татар каны да бар, дигән фикерне дә куәтлиләр. Әнә шул уникаль саналган шәһәр ХIХ гасырның икенче яртысында бушап кала. Караимнәрнең бер өлеше Литвага күченә. Сакланып калган Тракай замогы да караимнәр белән бәйле. Интеллигенциянең аерым вәкилләре, мәсәлән, А.С.Фиркович гомеренең соңгы көннәренә кадәр шәһәрдә яшәгән. Ул Йосафат үзәнлегендә күмелгән. Иерусалим тирәсендә дә нәкъ шундый ук исемдәге үзәнлек бар. Монда да борынгы каберләрне очратырга мөмкин. Риваятьләргә караганда, биредә соңгы Куркыныч суд булган.

Үле шәһәрнең буш урамнарыннан атлаганда мин ХVI-ХVII гасырдагы Болгарны күз алдына китердем. Бу чорда шәһәрдә яшәгән татарлар киткән, ә менә булачак хуҗалар, руслар, әле килмәгән була. Болгарда хәзер һәйкәл дип йөртелгән күпме манара, мәдрәсә, төрбә, мунча булды икән? Ни дисәң дә, Болгар Чуфут Калага караганда бик күпкә зур, биредә кешеләргә яшәү өчен шартлар да бик яхшы булган.

Чуфут Кала бушап калса да, ташландык хәлгә килмәгән. Биредә күмелү мактаулы саналган, халыкны башка урыннардан да алып килеп шушы туфракта җирләгәннәр. Йосафат үзәнендә үзебезне беркадәр уңайсызрак хис иттек. Куе булып үскән агачлар тирә-якка ниндидер шом өстәгән кебек, янтайган һәм ватылган һәйкәлләрне күреп йөрәк сыкрап куйды. Биредә үзеңне ялгыз хис итәсең, кабер ташларында язылганча, “бу җирдә без кунак кына“ булуын яхшы аңлыйсың....

Конференция барышында Чуфут Кала крепостында бик күп акчадан торган хөзинө табылуы турындагы хәбәр бездә зур кызыксыну уятты. Анда 30 алтын һәм 4256 көмеш тәңкә булган. Мондый хәзинә сирәк табыла. Шунысын әйтергә кирәк, хәзинәне археология эшләре барышында тапканнар һәм тулысынча музейга тапшырганнар.

Тарихи Кырым җирләрендә моңарчы да булырга туры килгән иде. Бу сәфәр аеруча нык тәэсир калдырды. Өстәвенә, Бакчасарай районы Татарстан белән тугандаш та санала. Хәзер Бакчасарайда да күп үзгәрешләр булгандыр, бәлки әле аларны үз күзләрем белән барып күрергә дә насыйп булыр. Яңа очрашуларга кадәр, Кырым!